गावकरी टाइम्स विशेष लेख:"ह्या वर्षी जेवढी जांभळे बाजारात आणि झाडांखाली दिसत आहेत, तेवढी गेल्या तीन दशकात कधीच पाहिली नाहीत..." सध्या बाजारात आणि रस्त्यावरून जाताना प्रत्येक झाडाखाली जांभळाचे अक्षरशः सडे पडलेले पाहायला मिळत आहेत. ज्या झाडांना मागच्या वर्षी तुरळक फळे आली होती, ती झाडे सुद्धा यंदा जांभळाच्या भाराने वाकली आहेत. पण, जांभळाचा हा बंपर सुकाळ आनंदाचा नसून निसर्गाचा एक धोक्याचा इशारा आहे!
यावर आपल्या ग्रामीण भागातील आजी एकच पारंपरिक भाकीत करायची की, "ज्या उन्हाळ्यात जांभळाचे असे सडे पडतात, त्या वर्षी भीषण दुष्काळ असतो." आजींचे हे पारंपरिक ज्ञान आणि वनस्पतीशास्त्राचे वैज्ञानिक आकलन अगदी तंतोतंत बरोबर आहे. विज्ञानात या रंजक आणि तितक्याच धक्कादायक प्रक्रियेला 'मास्टिंग' (Masting), 'स्ट्रेस फ्रुटिंग' (Stress Fruiting) किंवा थेट 'सुसाईड फ्रुटिंग' (Suicide Fruiting) म्हटले जाते.
नक्की काय आहे यामागचे विज्ञान? झाडांनी स्वतःला संपवून जास्तीत जास्त फळे देण्याचा हा शेवटचा प्रयत्न का आहे? जाणून घेऊया सोप्या भाषेत...
१. 'सर्व्हायव्हल इन्स्टिंक्ट' (अस्तित्वाची शेवटची लढाई)
हा निसर्गाचा आपली 'जनुके पुढे चालू ठेवण्याचा' (Survival of the Species) सर्वात मोठा नियम आहे. जेव्हा झाडाला जमिनीखालून पाण्याचे तीव्र दुर्भिक्ष जाणवू लागते किंवा हवामानात मोठे संकट येणार असे संकेत मिळतात, तेव्हा झाड "बचावात्मक मोड" (Defense Mode) मध्ये जाते. झाडाला जाणीव होते की कदाचित पुढील काळात आपण जगू शकणार नाही. अशा वेळी स्वतःला वाचवण्याऐवजी, आपली प्रजाती पृथ्वीवर टिकून राहावी म्हणून झाड आपली संपूर्ण ऊर्जा 'बिया' (फळे) तयार करण्यासाठी वापरते.
२. नवीन पाने आणि फांद्यांवर 'बंदी'
अशा संकटाच्या वर्षात झाड नवीन पालवी फुटणे किंवा फांद्या वाढवणे पूर्णपणे थांबवते. कारण नवीन पानांना जगवण्यासाठी जास्त पाणी आणि अन्न लागते. झाड ती ऊर्जा वाचवून फक्त आणि फक्त जांभळाचे उत्पादन वाढवण्यावर केंद्रित करते. यामुळेच मागच्या वर्षी ज्या झाडांना तुरळक फळे होती, ती झाडेही यंदा फळांनी डवरून गेली आहेत आणि खाली सडा पडत आहे.
३. आजींचे भाकीत आणि विज्ञान: काय आहे दुष्काळाचा संबंध?
वनस्पती हवामानातील बदलांना मानवापेक्षा खूप आधी आणि संवेदनशीलतेने ओळखतात. जांभळाचे मूळ हे 'सोटमूळ' (Taproot) असते, जे जमिनीच्या अगदी खोल थरापर्यंत गेलेले असते. जेव्हा भूगर्भातील पाण्याची पातळी कमालीची खालावते, तेव्हाच या मुळांना मोठा ताण (Water Stress) जाणवतो. हा पाण्याचा ताण म्हणजेच येणाऱ्या भीषण दुष्काळाचे किंवा कडक उन्हाळ्याचे संकेत असतात. म्हणूनच, ज्या वर्षी जांभळाचा असा अभूतपूर्व सडा पडतो, तो निसर्गाचा भविष्यातील कोरड्या कालखंडाचा इशारा असतो.
निसर्गाचा संदेश: पाणी जपून वापरा!
थोडक्यात सांगायचे तर, जांभळाचे झाड आत्महत्या करत नाही, तर स्वतःचे बलिदान देऊन आपल्या पुढच्या पिढीला (बियांना) जन्म देण्याचा यशस्वी प्रयत्न करत असते. आजींचे पिढ्यानपिढ्यांचे निरीक्षण आणि विज्ञानाची तत्त्वे इथे तंतोतंत जुळून आली आहेत.
यंदा जांभळाचा आस्वाद नक्की घ्या, पण निसर्गाने दिलेल्या या 'दुष्काळाच्या' संकेताकडे गांभीर्याने बघा. हा निसर्गाचा इशारा समजून घेऊन आतापासूनच पाणी आणि इतर संसाधनांचा वापर अत्यंत जपून करण्याची गरज आहे!
- मुख्य संपादक, गावकरी टाइम्स
.jpeg)
0 Comments